Bir Amatörden Soğanlı Bitkiler Hakkında Bazı Şeyler!

2013-05-03 19:27:00
Bir  Amatörden Soğanlı Bitkiler Hakkında Bazı Şeyler! |  görsel 1

Bundan 10 sene önce Denizli de bahçemi kurmaya başladığımda bir bitki koleksiyonum olsun istiyordum. Öyle bir bahçe kurmalıydım ki içine giren aradığı olmayacak bir çiçeği bile bulabilsin. Tabii doğa şartlarında bu iş sınırlı ama imkansızda değil. Yazın bahçenin vericiliği çok, tabii gösterişi de! Baharın ortasından  itibaren meyve ağaçları ve bazı çalılarla çiçeklenme başlıyor, gelen giden  pek hoşlanıyor. Yaz başında meyvelerdi, çiçeklerdi, efendim taze biber, çeri domates derken, sonbahara kadar işi idare ediyorsunuz veee, Kasımpatılarla da kapanışı yapıyorsunuz. Ya ondan sonra, ondan sonra bahçeye bir hüzündür  çöküyor… Ama  umutsuzluk bahçevana göre değil!

İşte umutsuzluğu hiç sevmeyen bir amatör bahçevan olarak ben 4 yıl önce  soğanlı bitkilere merak saldım. Soğanlı bitkilerin bilimsel dilde geofit’lerin en önemli özelliği sürprizlerle dolu olmaları. Eğri büğrü, kara kuru köke benzer benzemez bir  yapıdan birde bakıyorsunuz inanılmaz güzellikte, sizi büyüleyen bir çiçek çıkmış, hem de  bahardan umudunuzu kestiğiniz, kışın en ayaz günlerinde, karların ortasından size  taptaze bir umut olarak bakıp duruyor….Önceleri  bahçelerin kenar süsü olarak kullanılan bu bitkiler şimdilerde park ve bahçelerin vazgeçilmez öğeleri haline gelmekteler.

Bugün bu umudu sizlerle de paylaşmak, bilen bilmeyenle soğanlı bitkileri konuşabilmek  için bu yazıyı hazırladım. Yazının  başında önce tanımları, sonra yetiştirme yollarını, aralarda küçük ipuçlarını, tablo halinde birkaç soğanlı bitki örneğini  ve özelliklerini bulacaksınız. Ayrıca yazı içinde göreceğiniz çiçek fotoğrafları bahçemde yetiştirdiğim çiçeklere aittir…..

            Geofit latince yer anlamındaki “geo” kelimesi ile  bitki anlamındaki “phyta” kelimesinin birleşimden oluşmuş, gövdesi yer altında gelişim gösteren “yer  bitkileri” sınıfının genel adıdır. Ben burada soğanlı bitkiler olarak kullanacağım. Aslında bildiğimiz soğandan farklı olarak geofitler 4 ana  gövde grubuna ayrılırlar, bu dört grubun ortak özelliği  gövdenin toprak altında,  şişkin ve besin dolu oluşudur.

  1. Soğanlılar (bulb, bulbus) : Kısa, tabla şeklindeki gövdenin etrafına dizilmiş “pul” şeklinde etli yapılanma ile örtülü, tepe tomurcuklu gövde yapısı. Lale, sümbül, zambak, hiperastrum ve allium (bildiğimiz soğan!) tipik örnekleridir.
  2. Rizomlular (toprak altı gövdeli): Toprak altında silindir şeklinde yatay uzayan gövde yapısıdır. Çok sayıda ek kökler taşır. İris (süsen), inci çiçeği…
  3. Korm (corm veya sert soğan) : Kısa, kalın, besin depolu gövdelerdir. Gövde etrafı incelmiş, zar gibi ipliksi “tunik” adı verilen bir katmanla çevrilidir. Crocus (çiğdem)…
  4. Yumru (tuber veya tuberkul): Etsi, nişastadan zengin, şişkin gövdelerdir.  Dahlia (yıldız), patates..

 

Meraklısına not:Birde yalancı soğanlar vardır ki en tipik örneği orkidelerdir. Gövde yapısının dip kısımlarında yarı yeşil yarı kahverengi olan yumrulaşmış yapılardır…

Soğanlı bitkilerde gövde toprak altında olduğundan , yaprak ve çiçekten ibaret bir görünümleri vardır. Çoğunda yaprak ve çiçekler birlikte gelişim gösterirken, bir kısım  türde çiçekler önce sonra yapraklar, yada tersi gelişimlere de rastlanmaktadır. Soğanlı bitkilerin ¾ ü baharda çiçeklenen bitkilerdir. Bu nedenle de baharın habercisi, yada kışın neşesi olarak görülürler. Tüm ihtişamlarına rağmen yine çoğu kısa ömürlü çiçeklere sahiptir ve sıcak yaz aylarında  yaprakları toprak üstünden  tamamen kaybolur. Türkiye gerek coğrafi koşulları gerekse kapalı kuşak iklim özellikleri nedeni ile çok sayıda endemik olan ve olmayan soğanlı bitkilere sahiptir.

Satın alırken:

Soğanlı bitkileri doğrudan doğadan sökerek yada satın alarak bahçenizde yada saksınızda yetiştirmeniz mümkündür. Doğadan söküşlerde bitkiyi ve kökü  zedelememeye, nadir görülen bitkileri ise   sökmemeye çok önem vermek gerekir. Artık büyük marketlerin çiçek bölümlerinde bile gerek ithal gerekse yerli üretim soğanlara rastlamak  mümkün. Bir soğanı satın alırken mevsiminde almaya, soğanın dolgun olmasına, üzerinde küf ve çürüklerin bulunmamasına dikkat etmek gerekir. Buruşmuş, pörsümüş, küflü, yada kupkuru kalmış soğanlar alınmamalıdır. Birde size sattıkları soğanın hele de paketli değilse doğru soğan olduğundan emin olmalısınız. Örneğin Ters lale soğanlarının hiçte hoş olmayan bir kokuları vardır, kokmayan soğan ters lale soğanı olamaz! En iri lale soğanlarının çapı 6-7 cm i geçmez, size 8-9cm büyüklükte bir soğan satmaya çalışıyorlarsa o lale soğanı olmaz.

Yetiştirilmeleri:

Soğanlı bitkileri yetiştirmek hiçte zor değildir. Zaten çoğu bir kez ekildimi bulunduğu yerde yıllarca çoğalarak, çiçeklenerek  üremelerini sürdürürler. Yinede ekeceğiniz yere, ışığa, toprak geçirgenliğine, su ihtiyacına vs., vs., dikkat etmek bitkinizden en iyi verimi almanızı sağlayacaktır. Özellikle toprak geçirgenliği önemlidir çünkü soğanlı bitkiler  nemli toprağı sevmelerine karşın çok ıslak ortamda kolayca çürürler.

Ekim ve bakım: Genel kural olarak soğanlı bitkiler  soğan-yumru boyutunun 2 ila 3 katı derinliğe dikilmelidirler. Ekim aralığını eğer kalabalık bir görüntü istiyorsanız bir soğan çapı mesafede bırakarak ekmelisiniz. Ancak soğanları  olduğu yerde çoğalması için bırakacaksanız mesafeyi arttırmanız, yeterli gelişim aralığı bırakmanız gerekir.

Soğanlı bitkiler gövdelerini besin deposunu olarak kullandıkları için ek besine çok fazla ihtiyaç duymazlar ama çiçekleri geçtikten sonra  yapraklı dönemde hafif bir doğal gübreleme, yada sulandırılarak kullanılan organik gübreden hoşlanacaklarıdır, bu ana soğanın gelişmesini ve  yavrulamanın artmasını sağlar.

 Ekim zamanı soğanlı bitkiler için çok önemlidir. Baharda çiçeklenen bitkilerin sonbaharda ekilmesi ve  en az 8-10 hafta soğuk görmeleri gereklidir. Yazın çiçeklenenler bahar başında ile ortası arasında ekilmelidir. Ekim zamanı kaçırılan bitki serin, karanlık ortamda çürüme kontrolü yapılarak ekim zamanına kadar saklanmalıdır. Örneğin ters laleler doğu illerimizde en geç ekim başı  ekimleri tamamlanırken, batıda aralık sonuna kadar ekilebilmektedirler.

Meraklısına notlar:

 1- Unutulmaması gereken  şey soğuk  ihtiyacı olan soğanlı bitkiler ılıman iklimlerde yetiştirildiklerinde boyları daha kısa, çiçekleri daha ufak olmaktadır ve  soğanın yavrulama potansiyeli de azalmaktadır.

 2- Soğanlı bitkileri 15 gün ara ile dikecek olursanız baharda ve yazda ardı ardına gelişecekleri için bahçenizin uzun süreli gösterişli çiçeklenmesini sağlayabilirsiniz.

3- soğanlı bitkileri karışık olarak boylarına (kısalar önde uzunlar arkada)  ve renklerine(aynı renkler yada zıt renkler şeklinde)  göre dikerseniz baharda inanılmaz hoş bir  manzaranız olur…(tabloda ekilme yeri “kombinasyon” olarak verilen tüm bitkiler birlikte ekilmeye uygundur)

 

Sulama:Sulama sonbaharda ekilen soğanlılar için  yağışlı geçen  mevsimler nedeni ile gerekli değildir, ancak yaz  soğanlıları  azda olsa sulanmak ister. Birde Calla gibi suyu çok seven, hatta su kenarında daha  güzel büyüyen  cinslerde vardır.

Genel bir kural olarak çiçeği geçen soğanlılar yeşil yapraklar yok olana kadar sulanmalıdırlar.

Üretme:Profesyonel bir yetiştirici değilseniz  çiçeklenme sonrası tohum almaya gayret etmemenizi öneririm. Soğanlı bitkilerin tohumdan yetiştirilmeleri oldukça zordur, ayrıca çiçeklenmeleri türe göre 3-7 yıl arasında süre almaktadır. Bırakın kendisi kendi yerinde çoğalarak büyüsün. 3-4 yılda bir  topraktan çıkarıp , kökleri bölerek yada  yavru soğanları ayırarak çoğaltın.

Soğanlı bitkilerin üretimlerine ait listeye göz atarak da bitkiniz özelliğine göre bir yol izleyebilirsiniz;

1. Tohumla (hemen hepsi)

2. Ana soğanın yanında oluşan yavru soğanların ayrılmasıyla, ( bulböz olanlar, lale, nergis…)

3. Toprak altında buluna soğan gövdesi üzerinde oluşan soğancıklarla, ( zambak, çiğdem)

4. Rizom ya da yumruların göz içeren parçalara bölünmesiyle, (iris)

5. Gövde çelikleriyle, (yıldız)

6. Havai gövde soğancıklarıyla,(zambak)

7. Soğanı pullarına ayırma ile ( Scaling), (zambak)

8. Soğanı dilimlere ayırma ile( Chipping),( ters lale)

9. Soğanı ikişerli pullarına ayırma ile ( Twin-scaling),

10. Soğanda çapraz  kesim (Cross-cutting) uygulaması ile

11. Soğanda merkez çıkarma ve oyma (Scooping)uygulaması ile

12. Doku kültürü ile (Micropropagation)

Meraklısına not: Soğanların her yıl güçlenmesi için küçük bir ipucu; çiçekler solduktan sonra çiçek sapının dibinden kesin. Bu  bitkinin yeşil aksamı ile  besin depolamasına ve soğanın yavrulamasına  büyük katkıda bulunur…

      Koruma- Saklama: Sonbaharda ekilip, baharda çiçeklenen türler soğuk sevdikleri için kışın herhangi bir koruma istemezler, ama bölgenizde uzun süreli donlar oluyorsa ağaç kabukları, küçük çakıllar veya hayvan gübresi ile hafif bir malçlama çok uygundur.

Yazın çiçeklenenlerin diplerini  ağaç kabuğu, beyaz küçük çakıllar benzeri bir malzeme ile malçlamak hem  bitkilerin güzelliğini ortaya çıkarır hemde toprak nemini korur.

Soğanlı bitkilerin çoğu daha öncede vurgulandığı gibi toprakta bırakılabilir ve kendiliğinden çoğalırlar. Ancak bazılar, örneğin lale soğanları yaprakları solup, sarardıktan sonra  çıkarılarak, serin loş bir ortamda saklanmalıdırlar.

Kişisel deneyim: Bahçemde ertesi yıla bıraktığım lale soğanları  çiçeklenmekten çok yapraklanarak, yavru soğanlar verdikleri için görüntüleri hiç iyi olmadı. Ancak çıkarıp sakladıklarım  bir önceki yıl gibi çiçeklendiler. Toprakta kalanların yazın sulanan yerde olanları daha çok yapraklanırken,  sulanmayan, kuru yerde kalanları daha çok çiçeklendi.

 

      Hastalıkları vediğer  sorunlar: Soğanlı bitkiler hastalık ve zararlılar açısından oldukça şanslılardır. Kolay kolay bir şey olmaz. Ama bahçenizdeki kirpiler, topraktaki danaburnu  onları yemeyi pek sever. Bunlar için en iyi önlem helede  az sayıda ve  küçük bir alana ekecekseniz delikli sepetler içinde ekmenizdir.

Bunun dışında mantar,küf, ve virutik hastalıklar  görülebilir.Bu soğanları söküp uzaklaştırmak, ekmemek  en iyi çözümdür.

Ayrıca sümüklü böcek ve benzeri haşerelerde çiçekleri yiyerek zarar verebilirler. Aşırı olmadığı sürece  bir müdahaleye gerek yoktur.

Bazen  soğanlı bitkiniz yapraklanmasına rağmen  çiçek açmayabilir. Bunun pek çok nedeni olabilir. En sık nedenleri yetersiz ışık alımı, aşırı sulama, aşırı çoğalmadır.

      Nereye ekmeli: Soğanlı bitkileri bahçelerde çiçeklikler ve kenarlıklar olarak  kullanabileceğiniz gibi çim içinde doğal alanlarda oluşturabilirsiniz. Saksıda yetiştirilmeleri de mümkündür ama bahçede yetiştirmekten daha  dikkat  ve özen ister. Ayrıca  çiçekler genelde daha zayıf kalırlar. Bazı bodur nergis türleri, sümbül, üzüm sümbülü saksıda kombinasyonlar oluşturmak için idealdir. İç mekanlarda amarillis, orkide gibi  özel türler yetiştirilebilir.

            Kişisel deneyim: Küçük bir bahçede lale soğanlarını 5cm aralar ile,  sümbülleri renklerine göre öbekler halinde ekmek dikmek baharda  tablo gibi bir manzara oluşturuyor.

 

 

Soğan türü

Ekilme derinliği ve zamanı

Nerelerde kullanılabilir

Üretim

 

Lale (Tulipa)

 

Soğanlı

10-12cm

ekim-aralık sonuna kadar

Bahçelerde kenar düzeninde

Öbekler halinde

Derin saksılarda dekoratif amaçlı

Soğanların ayrılması

Tohum

 

Nergis (Narcius)

 

Soğanlı

7-10cm

saksıya ekimde soğanın 1cm üst kısmı açıkta kalacak şekilde

eylül-aralık

Çim içi doğal alanlar

Küçük öbekler

Kenar bitkisi

Soğanların ayrılması

Tohum

 

Sümbül (Hyacintus)

 

Soğanlı

5-8cm

saksıya ekimde soğanın 1cm üst kısmı açıkta kalacak şekilde

*ekim-aralık

Kenar bitkisi

Kombinasyonlar

Saksıda

Sümbül vazolarında ev içi

Soğanların ayrılması

Tohum

Ters Lale

 (Fritillaria Imperialis)

 

Ortası boş ve yumru köklü bir soğandır.

††15 cm

ekim

Bahçede göze gelen gösterişli bir  köşeye

†††Yavruların ayrılması

 

Çiğdem  (Crocus)

 

Korm

4-5cm

ekim-aralık

Doğal çim alanlar

Saksılar

Yavru soğanların ayrılması

 

Manisa Lalesi (Anemon)

 

Korm

4-5cm

Doğal çim alanlar

Bahçe kenarları

Kombinasyonlar

Yavru soğanların ayrılması

 

Üzüm sümbülü (Muscari)

 

Soğanlı

3-4cm

Doğal çim alanlar

Kombinasyonlar

Saksılar

Yavru soğanların ayrılması

 

Zambak (lilium)

Soğanlı (pullu)

7-8cm

Sonbahar-İlkbahar

Bahçe, açık alanlar

Soğan pullarının ayrılması

Dalda gelişen yavru soğanlar

 

 

Süsen (iris)

 

Rizomlu

5cm

Her mevsim

Yol Kenarlıkları

Su kenarları

Rizomların  ayrılması

 

Hiperastrum

 

Soğanlı

10-15cm

Sonbahar

Bahçede çiçek tarhları

Bu iki soğanlı bitki birbiri

ile çok karıştırılır ancak

çiçek sayısı, ortam istekleri birbirinden  tamamen

farklıdır

 

Amarillis

Soğanlı

1cm başı dışarıda kalacak şekilde saksıya ekilmelidir.

Sonbahar

İç ortamlar

 

Gölsoğanı (leocojum)

 

Soğanlı

5cm

Sonbahar

Doğal çim alanlar

Kombinasyon

Yavru soğanların ayrılması

 

Kardelen (galanthus)

 

Soğanlı

**5cm

şubat-mart

Doğal çim alanlar

Yavru soğanların ayrılması

 

Soğan çiçeği (Allium)

 

Soğanlı

5-10cm

sonbahar

Çiçek tarhları

Yavru soğanların ayrılması

 

Glayör

 

Korm

10cm

İlkbahar

Çiçek tarhları

Kombinasyon

Yavru soğanların ayrılması

 

Yıldız (Dahlia)

Tuber

10-15cm

İlkbahar

Kombinasyon

Duvar kenarları (uzun türleri)

Bahçe yolu kenarları (bodur türleri)

Tuberlerin ayrılması

Çelikleme  

 

Yılan yastığı (Drancunculus)

 

 

***10cm

 

 

Yavru soğanların ayrılması

*erkenci sümbül için bkz. www.blogcu.com/aysemelike

†Ters lale”fritillaria” türünün  ülkemizde pek çok alt türü vardır. (Bkz. Türkiyenin…………)

††Dikim sırasında orta boşluğa su dolup donmasını engellemek için hafif yan çevrilerek dikim yapılması önerilir

††† Yumrunun  köke yakın kısımdan hafif zedelenmesi yavrulamayı arttırır

**çiçeği geçtikten sonra yeşil yaprakları ile ekilmelidir

***ben baharda çiçeği geçtikten sonra doğadan söküp ektim, bölgemiz binalaştığı için kaybolmasın istedim…

 

 

Kaynakça:

1-       Türkiyenin En Güzel Yaban Çiçekleri, Erdoğan Tekin. Türkiye İş Bankası Kültür Yayınları

2-       Şanlıurfa’nın Nadide Çiçekleri, Yrd.Doç.Dr. Hasan Akan, Ar.Gör. İsmail Eker, Biyoloji Öğrt. Maruf Baloş. Şanlıurfa Belediye Kültür Yayını

3-       Bulbs , Rod Leeds. The Royal Horticulture Society Practicals

4-       The Bulb Expert, Dr. D.G. Hessayan. Expert Books

5-       www.peyzaj.org/2003/10ekim/soganli.htm

6-       http://www.bbc.co.uk/gardening/

7-       www.bulbsdirect.com.au/growing/templategrowin...

8-       www.burpee.com/jump.jsp?itemID=743&itemType=C...

9-       www.extension.umn.edu/.../YGLN-Sept1599.html

 

3293
0
0
Yorum Yaz